Türkiye’nin son altı yılı (2018-2024) kapsayan ekonomik performansı, oldukça yüksek dalgalanmaların, düşük faiz politikalarının ve yüksek enflasyonun iç içe geçtiği bir dönem olmuştur. Bu dönemi analiz ederken büyümeyi sağlayan motorlara (bileşenlere) ve bu büyümenin kalitesine (sağlıklı olup olmadığına) iki ayrı perspektiften bakmak gerekir.
Türkiye Ekonomik Büyümesinin Bileşenleri
Son altı yıldaki GSYİH büyümesini şekillendiren temel bileşenler şunlardır:
- Hanehalkı Tüketimi (En Temel İtici Güç): Bu dönemin en baskın bileşeni tüketimdir. Özellikle 2021-2022’lerden itibaren uygulanan düşük faiz politikası ve yüksek enflasyon beklentisi, tüketicileri “bugün almazsam yarın daha pahalı olacak” düşüncesiyle harcamaya itmiştir. Tüketim harcamaları, büyümenin ana motoru haline gelmiştir.
- Kredi Genişlemesi ve Finansman: Büyüme, içsel bir kredi genişlemesiyle desteklenmiştir. Bankacılık sektöründeki kredi hacminin artması, hem bireysel hem de ticari düzeyde nakit akışını hızlandırarak ekonomik aktiviteyi (nominal bazda) büyütmüştür.
- Dış Ticaret Dengesi (İhracat ve İthalat): Türkiye’nin büyüme modelinde ihracat önemli bir rol oynasa da, son yıllarda büyüme “ithalata bağımlı” bir seyir izlemiştir. İçerideki tüketim talebi arttıkça, bu talebi karşılamak için yapılan ithalat da artmış; bu durum büyüme rakamlarını yukarı çekerken cari açığı da büyütmüştür.
- Kamu Harcamaları ve Sosyal Transferler: Pandemi dönemi ve sonrasındaki ekonomik zorluklara karşı uygulanan sosyal transferler ve kamu yatırımları, ekonomik daralmayı engellemekte ve büyüme rakamlarını destekleyici bir rol oynamıştır.
Bu, “Sağlıklı” Bir Büyüme mi?
Ekonomik literatürde bir büyümenin “sağlıklı” kabul edilmesi için sadece rakamsal artışa değil; bu artışın sürdürülebilirliğine, üretkenliğe ve gelir dağılımına bakılır. Türkiye’nin son altı yıllık büyümesi için “niceliksel olarak yüksek ancak niteliksel olarak riskli” tanımı yapılabilir. Ekonomistlerin büyük bir kısmı, büyümenin sadece hizmetler üzerinden ilerlemesini şu nedenlerle riskli bulur:
Neden “Sağlıklı Olmayabilir”? (Riskler ve Eleştiriler)
- Enflasyonist Büyüme (Talep Yönlü Büyüme): Büyüme, verimlilik artışından veya teknolojik gelişmeden ziyade, paranın değer kaybı ve yüksek enflasyon beklentisiyle gelen “tüketim patlamasına” dayanmaktadır. Bu, mal ve hizmet üretimi artmadan sadece fiyatların artmasıyla oluşan bir büyümedir.
- Cari Açık ve Dış Ticaret Dengesi: Hizmetler sektörü (turizm hariç) genellikle bir “tüketim” ve “aracı” sektörüdür. Üretim (sanayi) zayıfladığında, ülke dışarıdan mal ithal etmek zorunda kalır. İç tüketimi besleyen ithalat artışı, döviz talebini yükseltir, TL’nin değer kaybetmesine ve dış ticaret açığının kronikleşmesine neden olur. Sürdürülebilir bir büyüme, dışarıya bağımlılığı azaltmayı gerektirir.
- Reel Gelir Kaybı ve Gelir Adaletsizliği: GSYİH nominal (rakamsal) olarak büyürken, enflasyonun bu büyümeden çok daha hızlı artması, çalışanların “reel ücretlerinin” erimesine yol açmıştır. Yani ekonomi büyürken, toplumun geniş kesimlerinin alım gücü düşmüştür.
- Yatırım Kalitesi: Büyümeyi besleyen yatırımların (sabit sermaye oluşumu) büyük bir kısmının teknoloji ve yüksek katma değerli üretim yerine, inşaat ve düşük katma değerli alanlarda yoğunlaşması, uzun vadeli verimlilik potansiyelini kısıtlamaktadır.
- Düşük Katma Değer ve Verimlilik Sorunu: Hizmetler sektörünün büyük bir kısmı (özellikle perakende ticaret, basit lojistik, konaklama) düşük teknoloji ve düşük katma değer içerir. Sanayi üretimi ise Ar-Ge, inovasyon ve yüksek teknoloji gerektirir. Sadece hizmetlere dayalı bir büyüme, “orta gelir tuzağı”ndan çıkmayı zorlaştırır.
- Çarpan Etkisinin Eksikliği: Sanayi (imalat) sektörü, diğer sektörleri besleyen bir “motor” gibidir. Bir fabrika kurulduğunda; hammadde ihtiyacı, lojistik ihtiyacı, mühendislik ihtiyacı ve yan sanayi ihtiyacı doğar. Hizmet sektörü (örneğin sadece bir restoran açılması) bu çapta bir yan sanayi ve tedarik zinciri yaratamaz.
- Dış Şoklara Açıklık (Kırılganlık): Türkiye’nin hizmet büyümesinin en büyük kalemi olan turizm, jeopolitik risklerden, pandemilerden veya küresel ekonomik krizlerden çok hızlı etkilenir. Sanayi üretimi daha içsel ve süreç odaklıyken, turizm dış dünyaya (talep şoklarına) aşırı bağımlıdır.
Neden “Sağlıklı” Bir Bileşen Olarak Görülür? (Avantajlar)
Öte yandan, hizmetler sektörünün büyümesi bazı açılardan ekonomik dinamizm sağlar:
- İstihdam Kapasitesi: Hizmetler sektörü, eğitim seviyesi düşük olan kitlelerin iş gücüne katılımı için en hızlı ve en geniş istihdam alanını sunar. Sosyal istikrar için bu önemlidir.Ekonomik büyüme rakamlarının pozitif seyretmesi, işsizlik oranlarının çok dramatik seviyelere çıkmasını engellemiştir.
- Döviz Girdisi (Turizm ve Taşımacılık): Türkiye’nin hizmetler sektöründeki güçlü yanları olan turizm ve lojistik, ülkeye doğrudan döviz akışı sağlar. Bu, ödemeler dengesi için hayati bir can suyudur.
- Dijital Dönüşüm Potansiyeli: Eğer hizmetler sektörü; yazılım, finansal teknolojiler (fintech), siber güvenlik ve dijital tasarım gibi “yüksek katma değerli” alanlara kayarsa, bu çok sağlıklı ve modern bir büyüme modeli haline gelebilir.
- Üretim Kapasitesinin Korunması: Tüm şoklara (Pandemi, deprem, kur krizleri) rağmen Türkiye’nin sanayi üretim kapasitesini koruması ve ihracat kanallarını açık tutması, ekonomik bir “direnç” göstergesi olarak okunabilir.
Büyüme Ne Zaman Sağlıklı Olur?
Bir ekonomide büyümenin sağlıklı olup olmadığını belirleyen şey, hizmetler sektörünün yapısı ve sanayi ile olan dengesidir.
- Eğer büyüme; düşük vasıflı hizmetler (perakende, basit ticaret) üzerine kuruluysa ve sanayinin küçülmesine neden oluyorsa, bu sağlıksız ve kırılgan bir büyümedir.
- Eğer büyüme; sanayi üretimiyle desteklenen, teknoloji yoğunluklu hizmetler (yazılım, mühendislik, yüksek nitelikli finans) ve güçlü bir üretim altyapısıyla entegre ise, bu sürdürülebilir ve modern bir büyümedir.
NETİCE
Türkiye’nin son altı yıldaki büyümesi; tüketime dayalı, borçlanma ile desteklenen ve enflasyonu artırıcı bir karakter sergilemiştir.
Bu büyüme türü, kısa vadede ekonomik aktiviteyi canlı tutsa da, uzun vadede enflasyonu körükleyen, dış ticaret açığını büyüten ve toplumsal refahın (alım gücünün) düşmesine neden olan “kırılgan” bir büyüme modelidir. Ekonominin “sağlıklı” bir rotaya girmesi için büyümenin; talebe değil, üretim, verimlilik ve ihracat odaklı bir arz artışına dayanması gerekmektedir. Sadece hizmetlere dayalı bir yapı, ekonomiyi “tüketime dayalı” ve “dış şoklara açık” bırakır. Ana sorun, hizmetler sektörünün büyümesi değil, bu büyümenin “üretim ve teknoloji odaklı sanayi” ile eş zamanlı olarak eşleşememesidir.
KAYNAK
- TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) yayınları,
- TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası) yayınları,
- OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü): Türkiye’nin verimlilik, teknoloji kullanımı ve yapısal reformları üzerine “Economic Survey” raporları,
- Dünya Bankası (World Bank): “Orta Gelir Tuzağı” (Middle Income Trap) ve yapısal dönüşüm üzerine Türkiye özelinde raporları,
- TEPAV (Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı): Türkiye ekonomisine dair yapısal analizler ve sektörel raporları.
sayral.com 