Asgari Ücret Artışlarının Enflasyona Etkisi

Giriş 

Asgari ücret artışları, özellikle gelişmekte olan ülkelerde sosyal adalet ve gelir eşitsizliğini azaltma açısından önemli bir politika aracıdır. Asgari ücret, piyasada iş gücünün en ucuz formu olarak kabul edilir. Devlet tarafından belirlenen bu ücret, işçilerin refahını korumak ve gelir adaletini sağlamak için artırılsa da, ekonomistler bu artışın ekonomik dengeler üzerindeki etkilerini tartışmaktadır. Temel soru şudur: Asgari ücretin artırılması, genel fiyat seviyesini (enflasyonu) tetikler mi, yoksa sadece gelir dağılımını mı etkiler?

Teorik Çerçeve

1. Maliyet Enflasyonu Yaklaşımı

Ekonomik literatürde asgari ücret artışlarının enflasyonu artırabileceğine dair en güçlü argüman “maliyet-katma etkisidir”. Mankiw (N. Gregory Mankiw, Principles of Economics) gibi ekonomi kitaplarının temel kaynakları, işverenlerin ücret maliyetlerini artırdıklarında bu ekstra maliyeti geri kazanmak için fiyatları artırma eğiliminde olduklarını belirtir.

 Bu yaklaşım şu şekilde işler:

• Üretim Maliyetlerinin Artması: Asgari ücret artışları, özellikle düşük ücretli çalışanların yoğun olduğu sektörlerde üretim maliyetlerini yükseltir.
• Fiyat Aktarımı: İşverenler, artan maliyetleri telafi etmek için ürün ve hizmet fiyatlarında artışa giderler.
• Enflasyon Artırıcı Etki: Bu fiyat artışları, genel fiyat seviyesinde bir yükselişe neden olarak enflasyonu artırıcı etki yaratır.

2. Talep Kaynağı Enflasyon Yaklaşımı

Asgari ücret artışlarının enflasyonu tetiklemediği veya hatta düşürebileceği yönündeki görüşe göre, artan gelirin ekonomideki talep tarafını canlandıracağı savunulmaktadır. Bu görüş, Keynesyen iktisadi yaklaşımı yansıtmaktadır. Keynesyen yaklaşım, asgari ücret artışlarının talep üzerindeki etkisine odaklanır:

• Verimlilik Etkisi (Şapiro-Stiglitz Modeli): Bazı araştırmalar, yüksek ücretlerin sadece bir gider değil, aynı zamanda bir teşvik olduğunu öne sürer. Daha yüksek ücretler, işçilerin sadakatini artırır ve devamsızlığı azaltır. Bu durum, toplam maliyeti artırsa da, işçinin verimliliğini artırarak birim başına üretim maliyetini düşürebilir. Eğer verimlilik artışı (Ürün Başına İşçi Çalışma Saati) artıştan hızlı olursa, fiyatlar artmaz.
• (Marginal Tüketim Eğilimi): Asgari ücret sahipleri, gelirlerini büyük bir kısmını tüketim harcamalarına yönlendirirler (Yıldırım, 2018). Ekonomi, bir noktaya kadar bu artan talebe göre üretim yapabilirse, fiyatlar artmaz. Asgari ücretlilerin harcadığı ek paranın ekonomiye dolması, fabrikalardaki üretimi artırabilir ve böylece fiyatların yükselmesini engeller.
• Ekonomik Büyüme Etkisi: Eğer ekonomi tam istihdam düzeyinde değilse, bu talep artışı atıl üretim kapasitesinin kullanılmasıyla,  fiyat artışlarına yol açmadan büyümeyi destekleyebilir.

Mevcut Ekonomik Gerçeğe Bakış 

Asgari ücret artışının enflasyon üzerindeki etkisi, yapılan artışın miktarına ve ekonominin mevcut durumuna bağlıdır.

• Ekonomik Refah: Ekonomi genişleme fazındaysa (durgunluk yoksa), talep gücünün güçlü olması nedeniyle fiyatların artması ihtimali yüksektir. Ancak ekonominin darboğazda olduğu (kapasite kullanım oranı düşükse) dönemlerde, işverenler maliyetleri üstlenmek yerine üretimi azaltabilir veya fiyat artışını zorlayamazlar.
• Önceki Yapılan Artışlar: Örneğin Türkiye gibi ülke verilerine bakıldığında, geçmişte asgari ücret artışlarının genellikle sonraki 6-12 aylık enflasyon oranlarının bir kısmını etkilediği, ancak tamamını tetiklemediği görülmektedir. Enflasyonun ana kaynakları genellikle döviz kuru, petrol fiyatları ve vergiler olmuştur (DİE ve TÜİK verileri üzerinden yapılan analizler).

Uluslararası Deneyimler

Amerika Birleşik Devletleri

• Card ve Krueger (1994) yaptıkları ünlü çalışmada, New Jersey’de asgari ücret artışının istihdam üzerinde olumsuz bir etkisinin olmadığını göstermiştir.
• Daha sonra yapılan çalışmalar enflasyonun etkileri konusunda karışık sonuçlar göstermiş olup, çoğu çalışma genel fiyat seviyeleri üzerinde minimum düzeyde doğrudan etki bulmuştur.

Avrupa Birliği Ülkeleri

• Almanya ve Fransa gibi gelişmiş ekonomilerde yapılan analizler, asgari ücret artışlarının kısa vadede hafif enflasyon artırıcı etkilere yol açabileceğini ancak uzun vadede bu etkilerin nötrleştiğini göstermektedir.

Türkiye’de Asgari Ücret Artışlarının Enflasyon Üzerine Etkisi

Türkiye’de asgari ücret politikası, özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde hem sosyal hem de ekonomik açıdan kritik bir öneme sahiptir.

Türkiye’nin Özel Koşulları

Yapısal Özellikler

• Yüksek Kayıt Dışı Oran: Yaklaşık %35 kayıt dışı istihdam,
• KOBİ Ağırlıklı Yapı: İşgücü yoğun küçük işletmelerin fazlalığı,
• Yüksek Enflasyon Geçmişi: Yapısal enflasyon sorunu,
• Döviz Kuru Hassasiyeti: İthal girdi bağımlılığı.

1. Yapısal Enflasyon Sorunu

Türkiye ekonomisi, kronik yüksek enflasyonla mücadele eden bir yapıya sahiptir. Bu durum, asgari ücret artışlarının etkisini diğer ülkelere göre farklı kılmaktadır:

• Kur Şoku Etkisi: TL’deki değer kaybı, ithal girdi maliyetlerini artırarak enflasyonu yükseltmekte,
• Enflasyon Beklentileri: Yüksek enflasyon beklentileri, fiyatlama davranışlarını olumsuz etkilemekte,
• Indexleme Mekanizmaları: Ekonomide yaygın indexleme uygulamaları, enflasyonun süreklilik kazanmasına yol açmaktadır.

2. Asgari Ücretin Ekonomideki Ağırlığı

Türkiye’de asgari ücretlinin ekonomideki payı oldukça yüksektir:

• Yaklaşık 7 milyon çalışan asgari ücretle çalışmakta,
• Toplam ücretliler içinde asgari ücretlilerin oranı %40’lar seviyesine yükselmekte, ve
• Kamu çalışanları ve sendikalı işçiler için asgari ücret referans alınmaktadır.

Asgari Ücret-Enflasyon İlişkisi

1. Maliyet Yönlü Etki

• Üretim Maliyetleri: İşgücü maliyetlerindeki artış fiyatlara yansıtılmakta,
• Hizmet Sektörü: Özellikle işgücü yoğun sektörlerde (restoran, turizm, perakende) etki daha belirgin,
• KOBİ’ler Üzerindeki Baskı: Küçük işletmeler maliyet artışlarını absorbe etmekte zorlanmakta.

2. Talep Yönlü Etki

• Tüketim Harcamaları: Asgari ücretlilerin marjinal tüketim eğilimi yüksek (%70-80),
• İç Piyasa Canlanması: Yerli mala olan talep potansiyel olarak artmakta,
• Vergi Gelirleri: Tüketim üzerinden alınan dolaylı vergilerde artmaktadır.

Türkiye’ye Özgü Çalışmalar, Ampirik Bulgular ve Araştırma Sonuçları

TÜİK ve Merkez Bankası Verileri

Merkez Bankası’nın 2022 tarihli çalışmasına göre:

• %10’luk asgari ücret artışının enflasyon üzerindeki direkt etkisi %0.3-0.5,
• Dolaylı etkilerle birlikte toplam etki %1.0-1.5 seviyesinde
• Etkinin 6-9 ay içinde tamamen absorbe edildiği gözlemlenmekte

• 2017-2023 döneminde yapılan asgari ücret artışlarının yıllık enflasyon oranlarıyla karşılaştırıldığında, doğrudan korelasyon bulunamamıştır.
• Enflasyonun temel sürücülerinin döviz kuru, enerji fiyatları ve genel küresel ekonomik koşullar olduğu gözlemlenmiştir.

Akademik Çalışmalar

• İstanbul Üniversitesi (2023): Asgari ücret artışlarının enflasyon üzerindeki etkisinin, döviz kuru ve enerji fiyatlarındaki artışların yanında sınırlı kaldığı,
• ODTÜ (2022): Asgari ücret artışlarının özellikle gıda ve hizmet enflasyonu üzerinde daha belirgin etkisi olduğu,

• Yıldırım (2018) yaptığı çalışmada, asgari ücret artışlarının kısa vadeli enflasyon üzerinde %0.2-0.5 arasında etkili olduğunu öne sürmüştür, ve
• Özmen ve Türüt-Aşık (2019), asgari ücret artışlarının genellikle mevcut enflasyon beklentileri çerçevesinde gerçekleştiğini ve sürpriz enflasyon yaratmadığını belirtmiştir.

Öneriler ve Politika Tavsiyeleri

1. Makroekonomik Dengeyi Gözeten Artış Politikası

• Enflasyon hedefiyle uyumlu artış oranları belirlenmeli. Ancak, Merkez Bankası’nca hedeflenmiş enflasyon değerinin, akademik çevrelerde ve geniş halk kitlelerinde gerçekci ve erişebilir olduğu konusunda, yaygın bir kanaat oluşmalıdır.
• Sektörel farklılıklar dikkate alınabilir.
• Orta vadeli bir artış stratejisi oluşturulmalı

2. Destekleyici Politikalar

• KOBİ’ler için maliyet azaltıcı tedbirler
• Verimlilik artırıcı programlar
• Kayıt dışı ekonomiyle mücadele

3. Enflasyonla Mücadele Koordinasyonu

• Para politikasıyla uyum
• Mali disiplinin sürdürülmesi
• Yapısal reformların hızlandırılması
• Merkez bankalarının güçlü enflasyon hedefleme rejimleri, asgari ücret artışlarının enflasyon üzerindeki etkisini sınırlayabilir.

4. Sektörel Farklılaşma

Farklı sektörlerin işgücü yoğunluğu ve rekabet koşulları farklı olduğundan, tek tip artışlar yerine sektörel değerlendirme yapılabilir.

NETİCE

Asgari ücret artışlarının enflasyon üzerindeki etkisi, kesinlikle “evet” veya “hayır” şeklinde tek bir cevapla özetlenemeyecek kadar kompleks bir konudur. Temel bulgular şunlardır:

1. Doğrudan Etki: Genellikle sınırlıdır ve diğer enflasyon kaynaklarına kıyasla marjinaldir
2. Dolaylı Etki: Talep üzerindeki pozitif etkisi, ekonomik büyümenin sürdürülebilirliğini destekleyebilir
3. Beklenti Etkisi: İyi yönetildiğinde enflasyon beklentileri üzerinde olumsuz etkisi minimumda tutulabilir
4. Zaman Uzunluğu: Kısa vadede küçük etkiler gözlemlense de, uzun vadede bu etkiler genellikle nötrleşmektedir

Türkiye’de asgari ücret artışlarının enflasyon üzerindeki etkisi, diğer ülkelere göre daha kompleks bir yapıya sahiptir. Yapısal enflasyon sorunu, yüksek kayıt dışılık oranları ve KOBİ ağırlıklı üretim yapısı, bu etkinin boyutunu ve süresini etkilemektedir.

Temel bulgular:

1. Asgari ücret artışları enflasyonun tek nedeni değil, var olan enflasyonist baskıları artıran bir faktördür,
2. Etki, döviz kuru ve enerji fiyatlarındaki artışların yanında sınırlı kalmaktadır,
3. Doğru destekleyici politikalarla olumsuz etkiler minimize edilebilir,
4. Sosyal faydalar (gelir dağılımı, yoksullukla mücadele) dikkate alınmalıdır,
5. TUİK İstatistik Kurumuna özerk bir statü verilmeli veya özelleştirilmelidir.

Türkiye’nin asgari ücret politikası, sadece enflasyon değil, aynı zamanda sosyal adalet, ekonomik büyüme ve istihdam hedeflerini bir arada değerlendiren bütüncül bir yaklaşım gerektirir. Modern ekonomik politika, bu dengeleri optimize edecek şekilde asgari ücret artışlarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

KAYNAK:

1. Mankiw, N. Gregory. Principles of Economics. 8. Baskı, Cengage Learning. (Ücretlerin maliyetlerini ve enflasyon ilişkisini açıklayan temel metin.)
2. Klein, N. (2019). “Minimum Wage Increases and Prices: Evidence from Retailers.” Journal of Public Economics. (Ücret artışlarının perakende fiyatları üzerindeki empirik etkilerini inceleyen makale.)
3. Yıldırım, S. (2018). “Asgari Ücret ve Enflasyon İlişkisi Üzerine Bir Araştırma.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. (Türkiye özelindeki asgari ücret artışlarının talep üzerindeki etkisini inceleyen çalışma.)
4. IMF Working Papers. The Effect of Minimum Wages on Prices. (Uluslararası Para Fonu’nun, ücret artışlarının piyasa fiyatlarına etkisini araştıran raporları.)
5. Şapiro, C., & Stiglitz, J. E. (1984). “Equilibrium Unemployment as a Worker Discipline Device.” American Economic Review. (Verimlilik maliyetleri ve ücretli çalışma modelleri.)
6. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Dünya Bankası Verileri. (Türkiye’deki enflasyon trendleri ve gelir dağılımı verileri.)
7. Özmen, E., & Türüt-Aşık, S. (2019). Turkish Minimum Wage Policy and Its Effects on Employment and Inflation. METU Studies in Development, 46(2), 231-254.
8. TÜİK (2023). Enflasyon İstatistikleri ve Asgari Ücret Analizleri. Türkiye İstatistik Kurumu Yayınları.
9. TCMB, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, OECD verileri